วันว่าง

ตุ๊กตาชาววังที่บางเสด็จ

เรื่องและภาพโดย พรชัย พงษ์สุกิจวัฒน์

ตุ๊กตาเป็นของเล่นพื้นฐานที่เด็ก ๆ เล่นกันมาเนิ่นนาน แต่ละวัฒนธรรมก็จะมีรูปแบบของตุ๊กตาที่แตกต่างกันไป สำหรับในประเทศไทยแล้ว วิวัฒนาการของตุ๊กตาเริ่มต้นมาจากการปั้นดินให้เป็นรูปร่างต่าง ๆ จนมีคำสุภาษิตไทยที่ว่า “อยู่บ้านท่านอย่านิ่งดูดาย ปั้นวัวปั้นควายให้ลูกท่านเล่น”   ตุ๊กตาที่ปั้นขึ้นมาจากดินเป็นตุ๊กตาที่ชาวบ้านเล่นอย่างแพร่หลาย แต่สำหรับชาววัง พวกเขามีตุ๊กตาชาววังไว้เล่นเช่นกันโดยมีมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 2 แล้ว ก่อนจะ “บูม” มาก ๆ ในสมัย ร.5 จากความนิยมเล่น “ของจิ๋ว” ในหมู่เจ้านายชั้นสูง...ของจิ๋วที่นิยมเล่นอย่างหนึ่งคือ “ตุ๊กตา”                 ปัจจุบันตุ๊กตาชาววังทั้งสองยุคถูกเก็บรักษาไว้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติเพราะความนิยมที่ลดลง จนเกิดการ “สูญหาย” ไปในช่วงเวลาหนึ่ง สาเหตุที่ความนิยมลดลงอย่างหนึ่งก็เพราะเป็นงานที่ต้องอาศัยฝีมืออันประณีตบรรจงในการสร้างอย่างมากนั่นเอง ตราบจนกระทั่งสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถทรงมีพระราชดำริให้ฟื้นฟูการปั้นตุ๊กตาชาววังขึ้นอีกครั้งหนึ่ง เพื่ออนุรักษ์ศิลปะแขนงนี้ให้ดำรงอยู่ต่อไป

ชาวบ้านที่มีบทบาทสำคัญในการฟื้นฟูตุ๊กตาชาววังขึ้นมาอีกครั้งคือชาวบ้านจากต.บางเสด็จ จ.อ่างทอง...หากแต่จุดเริ่มต้นของการสืบสานหัตถกรรมไทยแขนงนี้มีที่มาจากความตรอมตรม เพราะเมื่อย้อนเวลากลับไปปี 2518 ที่นี่เคยเกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ ไร่นาซึ่งเป็นอาชีพหลักของชาวบ้านเสียหายสร้างความเดือดร้อนให้แก่ชาวบ้านเหลือคณา   แต่ฟ้าหลังฝนมักสวยงามเสมอ เมฆดำได้เคลื่อนผ่านพ้นไปจากต.บางเสด็จเมื่อสมเด็จพระบรมราชินีนาถเสด็จเยี่ยมราษฎรในตำบลนี้เมื่อต้นปี 2519 พระองค์ทรงพบว่าราษฎรต้องขาดรายได้จากผลผลิตทางการเกษตรไป จึงมีพระราชดำริหาอาชีพเสริมให้แก่ชาวบ้าน...และอาชีพนั้นคือ “การปั้นตุ๊กตาชาววัง” นั่นเอง   “พระองค์ส่งอาจารย์จากโรงเรียนเพาะช่างคืออ.จุลทรรศน์และอ.เสริมศรีมาช่วยสอนการปั้นตุ๊กตาชาววังให้ชาวบ้าน แรก ๆ ชาวบ้านไม่มีพื้นฐานการผลิตงานที่ละเอียดอ่อนเช่นนี้ก็ทำออกมาได้ไม่ดี แต่พระราชินีทรงให้กำลังใจอย่างเหลือล้น” คุณสมศรี ภู่พันธ์ รองประธานศูนย์ตุ๊กตาชาววังบางเสด็จรำลึกความหลัง

กำลังใจสูงค่าจากแม่ของแผ่นดินมาในรูปแบบของการรับซื้อตุ๊กตาชาววังที่ชาวบ้านผลิตทุกตัว, ตรัสชื่นชมผลงานเพื่อสร้างเสริมความมั่นใจ ฯลฯ กำลังใจจากพระองค์ทำให้ชาวบ้านพัฒนาฝีมือในการผลิตมากขึ้น จนในที่สุดตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จก็กลายเป็นสินค้าขึ้นชื่อของตำบล รวมทั้งเป็นสถานที่ที่นักท่องเที่ยวให้ความสนใจแวะมาเยี่ยมเสมอ   ความสำเร็จในครั้งนี้ทำให้ชาวบ้านรวมกลุ่มกันตั้งเป็น “ศูนย์ตุ๊กตาชาววังบ้านบางเสด็จ” ขึ้นเพื่อใช้เป็นแหล่งจัดจำหน่าย, แหล่งเผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร รวมทั้งให้ความรู้แก่ผู้ที่สนใจ ปัจจุบันศูนย์นี้ตั้งอยู่ในเรือนไทยทรงสูง ชื่อว่า “คุ้มสุวรรณภูมิ” ภายในบริเวณวัดท่าสุทธาวาส   วัตถุดิบสำคัญในการปั้นตุ๊กตาชาววังคือดินเหนียว ซึ่งชาวบ้านจะขุดกันมาจากท้องนาในหมู่บ้าน เป็นดินเหนียวที่มีลักษณะเฉพาะเนื่องจากมีเนื้อดินเนียน “เราขุดดินเหนียวมาจากท้องนา นำมากรองด้วยผ้าขาวบาง จากนั้นก็นำมานวดให้เข้ากัน แล้วจึงนำมาปั้น” คุณสมศรีอธิบาย

การปั้นตุ๊กตาจะปั้นแยกส่วนกันระหว่างส่วนหัวและส่วนตัว โดยส่วนหัวมีขนาดเล็กมากต้องอาศัยแม่พิมพ์ในการปั้น ในขณะที่ส่วนลำตัวนั้น ชาวบ้านจะปั้นให้มีรูปร่างเป็นเส้นเหมือนเส้นลอดช่องแล้วหักปลายทั้งสองข้างเข้าหากัน ส่วนกลางที่ทบเข้ากันจะเป็นลำตัว ในขณะที่ส่วนปลายทั้งสองข้างนั้นจะเป็นขา   ส่วนแขนของตุ๊กตาก็ปั้นในลักษณะคล้าย ๆ กัน เพียงแต่ทำให้เป็นเส้นเล็กกว่าเท่านั้นเอง เมื่อได้ทั้งสองส่วนแล้ว ชาวบ้านจึงนำหัวมาเสียบเข้ากับตัวแล้วจุ่มน้ำเคลือบให้เข้ากันดี ตั้งผึ่งลมไว้ให้แห้ง ก่อนจะนำไปเผาในอุณหภูมิ 800-900 องศา ใช้เวลาประมาณ 6-8 ชั่วโมง ตุ๊กตาที่เผาเสร็จแล้วจะถูกนำไปทาสีน้ำมันต่อไป   การทาสีเริ่มจากปูพื้นเป็นสีขาวก่อน จากนั้นจึงตกแต่งสีให้เป็นเสื้อผ้าและแต่งหน้าตาตามลำดับต่อไป เมื่อได้ตุ๊กตาสำเร็จรูปแต่ละตัวแล้ว ชาวบ้านจะนำตุ๊กตามาจัดรวมกันเป็นชุด ๆ ตามแต่จินตนาการว่าต้องการเล่าเรื่องเป็นอะไร เช่น ชุดรีรีข้าวสาร, ชุดมอญซ่อนผ้า, ชุดประเพณีแต่งงานหรือชุดอาชีพต่าง ๆ เป็นต้น

“เราอยากให้เด็กรุ่นหลังได้รู้จักการละเล่นแบบนี้ พวกเขาเคยเล่นไหม แล้วอาชีพแบบนี้พวกเขารู้จักหรือเปล่า ซึ่งมันได้ผลเพราะตามโรงเรียนมักจะมาซื้อเพื่อใช้เป็นสื่อการเรียน การสอนให้เด็กนักเรียนได้เรียนรู้ต่อไป” คุณสุกัญญา ศรด้วง เลขานุการศูนย์ตุ๊กตาชาววังบางเสด็จอธิบายเหตุผล   แม้จะเป็นตุ๊กตาที่สวยงาม สร้างรายได้ให้ชาวบ้านไม่น้อย แต่พวกเขาต้องพบว่าการสืบสานหัตถกรรมแขนงนี้ให้อยู่ต่อไปไม่ใช่เรื่องง่ายเลย “ดูได้จากเด็กที่มาเรียน พอหมดเวลาเรียน พวกเขาก็ไม่มีใครทำต่อแล้ว มันก็จะสูญหายไปเรื่อย ๆ หมดรุ่นนี้ไป รุ่นหลังก็คงไม่มีใครสานต่อแล้ว” คุณสุกัญญาถอนหายใจพลางให้ความเห็น...   “ถ้าเป็นแบบนั้นคงรู้สึกเสียใจ เพราะอยากให้มันสืบต่อให้เด็กรุ่นต่อไปได้รู้ว่านี่คือตุ๊กตาชาววัง นี่คืออาชีพของชาวบ้านบางเสด็จ...” น้ำเสียงแผ่วเบาตอนท้ายฟังแล้วพลอยทำให้ใจหายไปด้วย...ใช่...มันคงน่าใจหายไม่น้อยหากในอนาคตตุ๊กตาชาววังของคนรุ่นนี้จะต้องไปอยู่ในพิพิธภัณฑ์ร่วมกับตุ๊กตาชาววังในอดีต...