วันว่าง

ตลาดน้ำแห่งชีวิตที่คลองลัดมะยม

เรื่องและภาพโดย พรชัย พงษ์สุกิจวัฒน์

ภาพชาวบ้านที่พายเรือขนสินค้าไปค้าขายตามแม่น้ำลำคลองสายต่าง ๆ นั้นเป็นภาพในอดีตที่เราสามารถเห็นได้ทั่ว ๆ ไป ปัจจุบันภาพเหล่านี้หวลกลับคืนมาให้เราเห็นกันอีกครั้ง จากการฟื้นฟูตลาดน้ำขึ้นมาใหม่ในหลาย ๆ ที่ หนึ่งในนั้นคือ “ตลาดน้ำคลองลัดมะยม”...ตลาดน้ำเล็ก ๆ แต่เป็นกันเอง   ตลาดน้ำแห่งนี้ถือกำเนิดขึ้นมาเพราะว่าคลองลัดมะยม...หนึ่งในหลาย ๆ คลองในเขตตลิ่งชัน เขตซึ่งได้ชื่อว่ามีคลองที่ใสสะอาดมากที่สุดในกรุงเทพฯ กำลังจะเหลือกิตติศัพท์เรื่องความสะอาดไว้แค่ในตำนานเท่านั้น ทำให้คุณชวน ชูจันทร์ที่เกิดและเติบใหญ่มากับลำคลองสายนี้ไม่สามารถทนเห็นความเปลี่ยนแปลงนั้นได้   “ผมเห็นการเปลี่ยนแปลงธรรมชาติของคลอง, ต้นไม้และสิ่งแวดล้อม จึงเกิดคำถามในใจว่าเมื่อเป็นอย่างนี้เราจะทำอย่างไร? ระหว่างช่างมันเถอะ แบบคนทั่ว ๆ ไปคิดกันว่ายังไงน้ำก็ต้องเสีย ในกรุงเทพฯ คลองมันก็เป็นแบบนี้แหละ เราไม่ทำก็ไม่มีใครมาตำหนิเราหรอก” คุณชวนเล่า

“แต่ก็มีอีกความคิดหนึ่งคือเราต้องทำอะไรสักอย่างเพื่อฟื้นฟูเพราะถ้าเราไม่ทำแล้วใครจะทำล่ะ มันเป็นชุมชนท้องถิ่นที่เราเกิดมาด้วย สุดท้ายผมก็เลือกอย่างหลังว่าคงต้องทำอะไรสักอย่าง”...อะไรสักอย่างที่เขาว่าไม่ใช่แค่รณรงค์ให้ชาวบ้านมาทำความสะอาดคูคลองเท่านั้นเพราะเมื่อเวลาผ่านไปทุกอย่างก็จะกลับมาเหมือนเดิม   คุณชวนคิดลึกซึ้งยิ่งกว่านั้นว่าถ้าชุมชนมีกิจกรรมสักอย่างจัดต่อเนื่องตลอดไป ก็อาจจะเป็นการรณรงค์ให้ชาวบ้านอยากรักษาลำคลองให้ใสสะอาดขึ้นด้วยตนเองก็ได้ นั่นจึงเป็นที่มาของตลาดน้ำคลองลัดมะยม...ตลาดน้ำที่เป็นความสุขของทุกคน ทั้งชาวบ้าน (ที่ต้องสวมบทพ่อค้าแม่ขาย) และนักท่องเที่ยวที่มาเยี่ยมเยือน   ตลาดน้ำเล็ก ๆ แห่งนี้เปิดโฉมให้เห็นเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2547 ในลักษณะค่อย ๆ เป็นค่อย ๆ ไป โดยใช้ที่ดินของคุณชวนเองในการก่อตั้ง มีพ่อค้าแม่ค้าซึ่งเป็นชาวบ้านริมคลองลัดมะยมนำสินค้าทางการเกษตรในสวนของตนเองมาขาย บางคนก็ทำอาหารหรือขนมมาขาย บางคนก็ประดิษฐ์สินค้าหัตถกรรมมาขาย

จากเริ่มแรกที่มีทั้งคนเห็นด้วยและไม่เห็นด้วย ปัจจุบันตลาดน้ำคลองลัดมะยมกลายเป็นแหล่งกระจายรายได้ที่สำคัญของชุมชนไปซะแล้ว แต่ที่สำคัญไปกว่านั้นคือ นี่เป็นการอนุรักษ์คลองลัดมะยมที่พวกเขารักในทางอ้อมด้วยเพราะพอนักท่องเที่ยวมาเยี่ยมเยือนในจำนวนมากขึ้น ชาวบ้านก็รู้สึกขึ้นมาเองว่า “อยากอวดคลองสวย ๆ ให้พวกเขาดูจัง”   ในตอนแรกพื้นที่ของตลาดน้ำจำกัดอยู่แค่เพียงฝั่งคลองฝั่งเดียวเท่านั้น ต่อมาก็เกิดการขยายพื้นที่จนครอบคลุมพื้นที่ทั้งสองฝั่งของสะพานข้ามคลอง ลักษณะของพื้นที่จัดจำหน่ายนั้นมีทั้งแผงขายของที่ตั้งอยู่กลางแจ้งและอาคารสำหรับจำหน่ายสินค้าซึ่งเป็นอาคารที่สร้างขึ้นมาแบบง่าย ๆ แต่กลมกลืนไปกับธรรมชาติจริง ๆ   “เราทำแบบง่าย ๆ ให้มันกลมกลืนกับสภาพชนบท เราไม่ต้องการอาคารอิฐปูนอะไร เราต้องการแค่อาคารไม้ธรรมดา เล็ก ๆ ไม่ต้องใหญ่มาก อาคารใหญ่ ๆ มันเข้าไม่ถึงผู้คนและมันไม่อบอุ่น แถมยังดูแลยากและห่างไกลธรรมชาติ เราอยากให้คนได้อยู่กับดิน อยู่กับต้นไม้ เอามือล้วงลงน้ำก็เจอปลามากกว่า” คุณชวนว่า

ภายในอาคารไม้สำหรับจำหน่ายสินค้ามีโต๊ะเตี้ย ๆ ตั้งอยู่เรียงรายบริเวณริมคลอง เพื่อให้นักท่องเที่ยวซึ่งซื้อหาอาหารที่ต้องการแล้วได้มานั่งรับประทานอาหารมื้ออร่อยพร้อมกับดื่มด่ำบรรยากาศธรรมชาติริมคลองไปด้วย โดยบริเวณริมคลองก็ยังมีเรือที่ชาวบ้านแจวมาขายอาหารด้วย ไม่ว่าจะเป็นหอยทอด, ข้าวแกง, ขนมจีน หรือผลไม้ชนิดต่าง ๆ   อาหารขึ้นชื่อที่สุดของตลาดน้ำคลองลัดมะยมคือ “ไอศกรีมโบราณ” ซึ่งทำมาจากผลไม้ล้วน ๆ ไม่มีส่วนผสมอย่างอื่น รวมทั้งไม่ใส่สารใด ๆ เพื่อเพิ่มรสชาติอีกด้วย คุณชวนบอกว่าไอศกรีมโบราณแบบนี้เป็นอาหารที่ชาวบ้านคิดมาตั้งแต่เดิมแล้วสมัยก่อนที่ยังมีการลงแขกทำนาอยู่ ซึ่งพอตกบ่ายชาวบ้านก็จะทำอาหารเลี้ยงเพื่อตอบแทนน้ำใจกัน   “ไอศกรีมเป็นของหวานที่เราทำเลี้ยงกันตอนลงแขกด้วย พอมาทำตลาดก็ทำไอศกรีมมาขายแล้วคนชอบกัน จนกลายเป็นขนมหลักที่คนถามหา ตอนนี้มีหลายรสใช้ผลไม้หรือน้ำสมุนไพรเป็นส่วนประกอบ คนกินก็ได้ประโยชน์...คือเราทำอาหารไม่ได้คิดแค่จะเอาตังค์ แต่คิดว่าคนกินจะได้ประโยชน์อะไรไหม?” คุณชวนว่า

ตลาดน้ำคลองลัดมะยมไม่ได้มีแต่อาหารอร่อย ๆ หรือบรรยากาศสวย ๆ ดึงดูดใจนักท่องเที่ยวเท่านั้น แต่ที่นี่ยังเป็นสถานที่สำหรับเรียนรู้วิถีชีวิตแบบชาวบ้าน, แบบชาวสวนหรือแบบคนริมคลองด้วย เพราะที่นี่มีบริการให้นักท่องเที่ยวได้ลองแจวเรือในคลองเอง, หรือจะล่องเรือชมชีวิตริมคลองก็มีเรือหางยาวไว้บริการ   หากอยากสัมผัสชีวิตในสวน...”สวนเจียมตน” คือคำตอบนั้น นอกจากใช้เป็นสถานที่นั่งพักผ่อนแบบเย็น ๆ และใช้เป็นที่ให้เด็ก ๆ ทำกิจกรรมแล้ว พื้นที่สวนยังเป็นสถานีเรียนรู้เกี่ยวกับการทำสวนอีกด้วย แต่ถ้าหากอยากรู้จักเพื่อนรักของชาวนาให้มากขึ้น...ที่นี่มีบริการนั่งควายหรือนั่งรถเทียมเกวียนด้วย   แม้จะขึ้นชื่อว่าเป็น “ตลาด” แต่จุดมุ่งหมายของผู้ก่อตั้งไม่ได้หยุดอยู่ที่สถานที่ซื้อขายของเท่านั้น เพราะการมาที่นี่ทุกคนจะได้สัมผัสกับเสน่ห์มหัศจรรย์ของคำว่า “ชีวิต” และ “ธรรมชาติ” คุณชวนทิ้งท้ายให้ฟังว่า “ตลาดน้ำแห่งนี้ทำให้ได้รู้ว่าเราสามารถอยู่แบบสวน อยู่แบบชีวิตเกษตรก็เลี้ยงตนเองให้ยั่งยืนได้ มีความสุขได้ โดยไม่จำเป็นต้องมีตึกรามบ้านช่องใหญ่โตเลย”

บ้านสระบัว ตกแต่งบ้านแบบธรรมชาติ